C&D Foods Acquisition, wyrok z 8.11.2018, C-502/17

Spółka holdingowa zbywa udziały w spółce zależnej. Głównym celem zbycia było uwolnienie się od długu, który posiada spółka holdingowa wobec swojego wierzyciela. Takie zbycie nie daje prawa do odliczenia podatku naliczonego od usług doradczych związanych ze zbyciem udziałów. Dzieje się tak, bo rezultatem zbycia ma być uwolnienie się od długu, a zatem takie zbycie nie może być uznane za transakcję mającą swą wyłączną i bezpośrednią podstawę w działalności gospodarczej spółki holdingowej, ani za transakcję stanowiącą bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności tej spółki.

Okoliczności faktyczne i prawne

Duńska spółka C&D Foods (Spółka) posiadała 100% udziałów w Arovit Holding. Arovit Holding posiadała 100% udziałów w Arovit Petfood. C&D Foods świadczyła dla Arovit Petfood różne usługi zarządzania oraz informatyczne wystawiając faktury z VAT (wysokość wynagrodzenia była liczona na bazie kosztów osobowych z narzutem 10%).

Grupa popadła w problemy finansowe. W konsekwencji islandzki Kaupthing Bank zakupił grupę. Bank zlecił na rachunek C&D Foods wykonanie usług doradczych związanych z restrukturyzacją grupy. W szczególności adwokat wystawił fakturę z VAT na C&D Foods za projekt umowy sprzedaży udziałów w Arovit Holding i Arovit Petfood. Ostatecznie jednak zaniechano realizacji sprzedaży, ponieważ znalezienie potencjalnego nabywcy okazało się niemożliwe. Projekt zbycia akcji zakończył się wobec tego bez sukcesu.

Co istotne, Bank przejął grupę Arovit za 1 EUR z tego powodu, że grupa nie spłaciła udzielonego jej kredytu. Bank przejął więc grupę “z długami” i planował jej zbycie, aby nie być wierzycielem grupy (aby dług został spłacony).

Istota problemu

Czy spółka holdingowa, która wykonuje usługi zarządzania na rzecz spółki zależnej może odliczyć podatek naliczony od usług doradczych związanych ze zbyciem udziału w tej spółce zależnej mając na uwadze fakt, że zbycie udziałów jest dokonywane głównie w tym celu, aby nabywca udziałów spłacił długi spółki.

Rozstrzygnięcie TSUE

Zbycie udziałów w spółce zależnej, które podyktowane było głównie tym, aby możliwe było uwolnienie się od długu wobec wierzyciela tej spółki uniemożliwia odliczenie podatku naliczonego od usług doradczych związanych z tym zbyciem. Jeżeli owocem tego zbycia ma być uwolnienie się od długu, to takie zbycie nie może być uznane za transakcję mającą swą wyłączną i bezpośrednią podstawę w działalności gospodarczej spółki holdingowej, ani za transakcję stanowiącą bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności tej spółki.

Treść uzasadnienia

  • Istota pytania jest taka, czy spółka ma prawo do odliczenia podatku naliczonego od kosztów poniesionych w ramach transakcji cesji akcji spółki zależnej, na rzecz której spółka świadczyła usługi zarządzania podlegające VAT, wówczas gdy celem tej sprzedaży jest wygaśnięcie (spłata, umorzenie) długu (27).
  • Z dyrektywy wynika, że podatkowi podlega jedynie działalność mająca charakter gospodarczy (29).
  • Z orzecznictwa wynika, że jeżeli jedynym przedmiotem działalności spółki jest nabywanie udziałów w podmiotach zależnych, w których zarządzaniu spółka ta nie uczestniczy, to taka spółka nie ma statusu podatnika VAT. Samo nabywanie i posiadanie akcji nie stanowi działalności gospodarczej, ponieważ taka działalność nie ma na celu uzyskania dochodu. Ewentualne wynagrodzenie w tym zakresie może bowiem wynikać tylko ze sprzedaży takich udziałów, dywidendy lub innych pożytków z akcji (30, 31).
  • Inaczej jest, gdy uczestnictwu finansowemu towarzyszy bezpośrednie lub pośrednie uczestnictwo w zarządzaniu spółką zależną w postaci wykonywania transakcji podlegających VAT takich jak świadczenie usług administracyjnych, rachunkowych i informatycznych (32).
  • Transakcje dotyczące akcji lub udziałów są objęte zakresem stosowania VAT, jeżeli są one dokonywane w celu bezpośredniego lub pośredniego uczestniczenia w zarządzaniu spółkami lub jeżeli stanowią bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności (33).
  • [34-35 przywołanie wyroku ws. SKF (C-28/08)]
  • [36 niejasne]
  • Trybunał wyjaśnił, że “należy uwzględnić wyłączną podstawę danej transakcji”. “W przypadku ustalenia, że transakcja nie została dokonana do celów opodatkowanej działalności podatnika, nie można jej uznać za mającą bezpośredni i ścisły związek z tą działalnością w rozumieniu orzecznictwa Trybunału, nawet jeżeli transakcja ta z punktu widzenia jej obiektywnej treści podlega opodatkowaniu podatkiem VAT” (37).
    [38 - skrajnie niejasne] Z powyższego wynika, że aby dana transakcja była objęta zakresem zastosowania VAT [raczej: aby dana transakcja rodziła prawo do odliczenia?], musi ona mieć swą “bezpośrednią wyłączną podstawę” w opodatkowanej działalności gospodarczej danej spółki dominującej lub musi stanowić bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie tej działalności. “Tak jest wówczas, gdy wspomniana transakcja jest dokonywana w celu przeznaczenia produktu tej cesji bezpośrednio na opodatkowaną działalność danej spółki dominującej lub na działalność gospodarczą wykonywaną przez grupę należącą do spółki dominującej.” (38).
  • W niniejszej sprawie, jak wynika z akt, celem cesji akcji było to, aby “nabyć” (spłacić, uwolnić się od) długu wobec Banku. Taka cesja nie może być uznana za transakcję mającą swą wyłączną i bezpośrednią podstawę w działalności gospodarczej C&D Foods, ani za transakcję stanowiącą bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności tej spółki. Taka cesja nie stanowi transakcji polegającej na osiąganiu dochodów, nie może zatem być objęta zakresem zastosowania VAT i dlatego VAT związany z tymi usługami nie może być odliczony (39).
  • Wniosku tego nie zmienia fakt, że cesja akcji doprowadziłaby do cesji świadczenia usług zarządzania i informatycznych dokonywanych przez C&D Foods dla spółki zależnej. Z akt wynika, że Bank miał zamiar w każdym wypadku sprzedać akcje Arovit Petfood. A to oznacza, że koszty zostałyby poniesione “nawet wówczas, gdyby C&D Foods nie dokonała świadczenia żadnych usług zarządzania i informatycznych na rzecz Arovit Petfood. Ewentualna cesja świadczenia usług spornych w postępowaniu głównym nie znajduje więc swej wyłącznej bezpośredniej podstawy w działalności gospodarczej C&D Foods” (40).

Źródło: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=207465&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3982093

WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba)

z dnia 8 listopada 2018 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Wspólny system podatku od wartości dodanej (VAT) – Projekt cesji akcji spółki zależnej – Koszty związane ze świadczeniem usług nabytych w celu dokonania tej cesji – Niesfinalizowana cesja – Odliczenie podatku naliczonego – Zakres stosowania VAT

W sprawie C‑502/17

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Vestre Landsret (sąd apelacyjny regionu zachodniego, Dania) postanowieniem z dnia 15 sierpnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 sierpnia 2017 r., w postępowaniu:

C&D Foods Acquisition ApS

przeciwko

Skatteministeriet,

TRYBUNAŁ (szósta izba),

w składzie: J.C. Bonichot, prezes pierwszej izby, pełniący obowiązki prezesa szóstej izby, A. Arabadjiev i C.G. Fernlund (sprawozdawca), sędziowie,

rzecznik generalny: J. Kokott,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi przedstawione:

–        w imieniu C&D Foods Acquisition ApS przez T. Frøberta oraz K. Bastiana, advokater,

–        w imieniu rządu duńskiego przez J. Nymanna-Lindegrena, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez D. Aukena, advokat,

–        w imieniu Komisji Europejskiej przez R. Lyala oraz N. Gossement, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 6 września 2018 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. 2006, L 347, s. 1).

2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy C&D Foods Acquisition ApS (zwaną dalej „C&D Foods”) a Skatteministeriet (ministerstwem ds. podatków, Dania) w przedmiocie odmowy przez to ministerstwo przyznania C&D Foods odliczenia naliczonego podatku od wartości dodanej (VAT) związanego ze świadczeniem usług doradztwa, z których spółka ta skorzystała w ramach projektu niesfinalizowanej cesji akcji jednej z jej spółek zależnych, na rzecz której świadczyła usługi zarządzania i usługi informatyczne.

Ramy prawne

Prawo Unii

3        Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 2006/112 stanowi:

„Opodatkowaniu VAT podlegają następujące transakcje:

[…]

c)      odpłatne świadczenie usług na terytorium państwa członkowskiego przez podatnika działającego w takim charakterze;

[…]”.

4        Artykuł 9 ust. 1 tej dyrektywy brzmi następująco:

„»Podatnikiem« jest każda osoba prowadząca samodzielnie w dowolnym miejscu jakąkolwiek działalność gospodarczą, bez względu na cel czy też rezultaty takiej działalności.

»Działalność gospodarcza« obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, włącznie z górnictwem, działalnością rolniczą i wykonywaniem wolnych zawodów lub uznanych za takie. Za działalność gospodarczą uznaje się w szczególności wykorzystywanie w sposób ciągły majątku rzeczowego lub wartości niematerialnych w celu uzyskania z tego tytułu dochodu”.

5        Zgodnie z art. 168 dyrektywy 2006/112:

„Jeżeli towary i usługi wykorzystywane są na potrzeby opodatkowanych transakcji podatnika, podatnik jest uprawniony, w państwie członkowskim, w którym dokonuje tych transakcji, do odliczenia następujących kwot od kwoty VAT, którą jest zobowiązany zapłacić:

a)      VAT należnego lub zapłaconego w tym państwie członkowskim od towarów i usług, które zostały mu dostarczone lub które mają być mu dostarczone przez innego podatnika;

[…]”.

Prawo duńskie

6        W chwili zaistnienia okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym właściwe przepisy momsloven (ustawy o VAT) znajdowały się w zarządzeniu ujednolicającym nr 966 z dnia 14 października 2005 r., z późn. zmianami (zwane dalej „ustawą o VAT”).

7        Na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy o VAT:

„Podatnikami są osoby fizyczne i prawne prowadzące niezależną działalność gospodarczą”.

8        Artykuł 4 ust. 1 tej ustawy stanowi:

„»Dostawa towaru« oznacza przeniesienie prawa do rozporządzania dobrami materialnymi jako właściciel”.

9        Artykuł 13 ust. 1 ustawy brzmi następująco:

„Zwolnione z podatku są następujące towary i usługi:

11.      Następująca działalność finansowa:

[…]

e)      transakcje, w tym negocjowanie, z wyjątkiem jednak powiernictwa i zarządzania, dotyczące papierów wartościowych, z wyjątkiem tytułów reprezentujących i innych tytułów przyznających określone prawa, w szczególności prawo do korzystania z nieruchomości, a także udziałów w spółkach i akcji, których posiadanie przyznaje faktycznie lub prawnie prawo własności lub prawo do korzystania z nieruchomości lub części nieruchomości”.

10      Artykuł 37 ust. 1 tej ustawy stanowi:

„Przedsiębiorstwa zarejestrowane na podstawie art. 47, 49, 51 lub 51a mogą w trakcie obliczania należnego naliczonego podatku (zob. art. 56 ust. 3) odliczyć podatek przewidziany w niniejszej ustawie z tytułu zakupów i innych dokonanych przez przedsiębiorstwo transakcji dotyczących towarów i usług wykorzystywanych wyłącznie w celu dostaw przedsiębiorstwa niezwolnionych z podatku na podstawie art. 13, w szczególności dostaw dokonanych za granicą, z zastrzeżeniem jednak ust. 6”.

11      Sąd odsyłający wyjaśnia, że zgodnie z praktyką SKAT (duńskiego organu podatkowego) holdingowa spółka dominująca, która uczestniczyła w zarządzaniu spółką zależną, nie może odliczyć VAT naliczonego przy kosztach doradztwa w trakcie cesji tytułów reprezentujących kapitał tej spółki, nawet w przypadku cesji wszystkich takich tytułów, ponieważ taka cesja jest zwolniona na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 11 lit. e) ustawy o VAT.

12      W przypadku gdy wcześniejsze nabycie i posiadanie tytułów w spółce zależnej stanowiło działalność gospodarczą, SKAT przyjmuje, że dokonanie przez spółkę holdingową cesji udziałów posiadanych w jej spółce zależnej stanowi transakcję zwolnioną. Tym samym VAT naliczony od kosztów związanych z cesją nie podlega odliczeniu.

13      Prawo do odliczenia VAT naliczonego od kosztów doradztwa w ramach cesji udziałów spółki zależnej może jednak zostać przyznane, jeżeli koszty te mogą zostać uznane za stanowiące część kosztów ogólnych działalności gospodarczej podatnika. W tym celu wymagane jest, aby poniesione koszty mogły zostać uznane za elementy stanowiące cenę transakcji dokonanych w ramach działalności gospodarczej tego podatnika. Z kolei jeżeli koszty te mogą zostać włączone do ceny cedowanych akcji, nie przyznaje się żadnego prawa do odliczenia. Zdaniem SKAT prawo do odliczenia zależy od konkretnej oceny tego, czy poniesione koszty mogą zostać włączone do ceny cedowanych akcji, czy też stanowią one wyłącznie część elementów stanowiących cenę transakcji właściwych dla całej działalności gospodarczej podatnika.

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

14      C&D Foods, spółka prawa duńskiego, jest częścią międzynarodowej grupy Arovit (zwanej dalej „grupą Arovit”). Była ona spółką dominującą Arovit Holding A/S, również spółki prawa duńskiego, która posiadała Arovit Petfood, posiadającą z kolei inne spółki grupy.

15      Przed dniem 1 marca 2007 r. główna działalność gospodarcza C&D Foods polegała na byciu spółką dominującą Arovit Holding. W tym dniu C&D Foods zawarła ze swoją spółka zależną Arovit Petfood umowę o zarządzanie, dotyczącą świadczenia usług zarządzania i usług informatycznych. Na podstawie tej umowy pierwsza z tych dwóch spółek wystawiała miesięczne faktury za swoje usługi na drugą spółkę na podstawie kwoty swoich wydatków osobowych powiększonej o 10%, do której to kwoty dodawano VAT.

16      W dniu 13 sierpnia 2008 r. islandzka instytucja kredytowa Kaupthing Bank przejęła grupę Arovit za kwotę 1 EUR z powodu braku spłaty przez byłego właściciela tej grupy udzielonego mu kredytu. Ponieważ Kaupthing Bank miał zamiar scedować wszystkie akcje posiadane w Arovit Petfood, aby nie być dłużej wierzycielem tej grupy, w okresie od grudnia 2008 r. do marca 2009 r. zawarł on na rachunek C&D Foods umowy o usługi doradztwa w ramach tego projektu cesji (zwane dalej „spornymi usługami”).

17      Po zapłaceniu kosztów związanych z tym projektem w 2009 r., C&D Foods odliczyła związany z tym VAT. Wyznaczył on koniec procesu cesji na jesień lub koniec 2009 r., ponieważ nie został znaleziony żaden potencjalny nabywca.

18      Decyzją z dnia 26 stycznia 2012 r. SKAT odmówił odliczenia VAT związanego z kosztami dotyczącymi świadczenia spornych usług. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Landsskatteretten (krajową komisję podatkową, Dania), między innymi z tego powodu, że koszty te były pozbawione wystarczającego powiązania z podlegającymi VAT transakcjami C&D Foods.

19      C&D Foods złożyła skargę do Retten i Esbjerg (sądu w Esbjerg, Dania), który przekazał sprawę Vestre Landsret (sądowi apelacyjnemu regionu zachodniego, Dania), a to z tego powodu, że w sprawie tej pojawiały się jego zdaniem zasadnicze kwestie.

20      Vestre Landsret (sąd apelacyjny regionu zachodniego) zastanawia się nad prawem spółki holdingowej do odliczenia VAT naliczonego od kosztów dotyczących zamierzonej, lecz nie sfinalizowanej cesji akcji spółki zależnej, na rzecz której owa spółka holdingowa świadczyła usługi zarządzania i usługi informatyczne.

21      W tych okolicznościach Vestre Landsret (sąd apelacyjny regionu zachodniego) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)      Czy art. 168 dyrektywy 2006/112 należy interpretować w ten sposób, że spółka holdingowa w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym jest uprawniona do całkowitego odliczenia VAT naliczonego od usług w ramach procedury due diligence związanej z projektem niesfinalizowanej cesji akcji spółki zależnej, na rzecz której spółka holdingowa świadczyła podlegające opodatkowaniu VAT usługi zarządzania i usługi informatyczne?

2)      Czy dla odpowiedzi na pytanie pierwsze ma znaczenie okoliczność, że cena za podlegające opodatkowaniu VAT usługi zarządzania i informatyczne, które spółka holdingowa świadczy w ramach swojej działalności gospodarczej, została ustalona na podstawie jej wydatków z tytułu wynagrodzeń pracowników, powiększonych o »marżę« w wysokości 10%?

3)      Niezależnie od odpowiedzi na powyższe pytania – czy prawo do odliczenia istnieje, w przypadku gdy koszty doradztwa będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uznaje się za koszty ogólne, a jeżeli tak, to na jakich warunkach?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

22      W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zdaniem sądu odsyłającego przedstawione pytania dotyczą nie kwestii, czy słuszne było obciążenie kosztów związanych ze świadczeniem spornych usług, ale jedynie prawa do odliczenia VAT związanego z tymi kosztami w okolicznościach takich jak omawiane w postępowaniu głównym.

23      W tym zakresie należy przypomnieć, jak podniosła rzecznik generalna w pkt 16 opinii, że zgodnie z art. 168 dyrektywy 2006/112 prawo do odliczenia zakłada, że podatnik jest odbiorcą rozpatrywanych towarów lub usług.

24      Z akt sprawy w postępowaniu głównym znajdujących się w posiadaniu Trybunału wynika, że Kaupthing Bank skorzystał na rachunek C&D Foods z usług doradztwa w celu przygotowania cesji akcji posiadanych w Arovit Petfood. Produkt tego projektu cesji miał umożliwić Kaupthing Bank zaprzestanie bycia wierzycielem grupy Arovit.

25      W zakresie, w jakim z postanowienia odsyłającego wynika, że C&D Foods była odbiorcą co najmniej niektórych spornych usług, oraz z uwagi na to, że sąd odsyłający wyjaśnił ponadto powód, dla którego uważa za konieczne uzyskanie odpowiedzi na przedstawione pytania, wydaje się, że pytania te nie mają hipotetycznego charakteru.

26      Następnie, w celu udzielenia odpowiedzi na przedstawione pytania należy na początek ustalić, czy transakcja cesji akcji, taka jak omawiana w postępowaniu głównym, stanowi działalność gospodarczą objętą zakresem zastosowania dyrektywy 2006/112.

27      W związku z tym należy stwierdzić, że poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2, 9 oraz 168 dyrektywy 2006/112 należy interpretować w ten sposób, że zamierzona, lecz nie sfinalizowana transakcja cesji akcji, taka jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, należy do zakresu zastosowania dyrektywy 2006/112, a jeżeli tak, to czy przepisy te przyznają spółce prawo do odliczenia naliczonego podatku VAT związanego z kosztami poniesionymi w ramach transakcji sprzedaży akcji spółki zależnej, na rzecz której spółka ta świadczyła usługi zarządzania podlegające VAT, wówczas gdy zamierza się przeznaczyć produkt tej sprzedaży na zwrot należnego długu, oraz, w odpowiednim przypadku, zakres tego odliczenia.

28      Tytułem wstępu należy wskazać, że dyrektywa 2006/112, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2007 r., uchyliła szóstą dyrektywę Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.U. 1977, L 145, s. 1), bez dokonywania w stosunku do niej zmian co do istoty. Ponieważ odpowiednie przepisy dyrektywy 2006/112 mają zasadniczo identyczną treść jak przepisy dyrektywy 77/388, orzecznictwo Trybunału dotyczące tej ostatniej ma również zastosowanie do dyrektywy 2006/112.

29      Z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2006/112, który określa zakres zastosowania VAT, wynika, że w obrębie państwa członkowskiego podlega temu podatkowi jedynie działalność mająca gospodarczy charakter. Zgodnie z art. 9 tej dyrektywy podatnikiem jest każda osoba prowadząca samodzielnie w dowolnym miejscu jakąkolwiek działalność gospodarczą, bez względu na cel czy też rezultaty takiej działalności. Ponadto z art. 9 wynika, że pojęcie działalności gospodarczej obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców i osób świadczących usługi, a w szczególności transakcje polegające na wykorzystywaniu w sposób ciągły własności dóbr materialnych lub niematerialnych do celów zarobkowych (zob. podobnie wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF, C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 27).

30      Z orzecznictwa Trybunału wynika, że spółka, której jedynym przedmiotem działalności jest przejmowanie udziałów w innych spółkach, w których zarządzaniu nie uczestniczy ona bezpośrednio ani pośrednio, nie ma ani statusu podatnika VAT w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2006/112, ani prawa do odliczenia zgodnie z art. 168 tej dyrektywy. W rzeczywistości bowiem samo tylko nabycie i posiadanie akcji nie stanowi samo w sobie działalności gospodarczej w rozumieniu dyrektywy 2006/112, przyznającej ich autorowi status podatnika, ponieważ owe transakcje nie stanowią trwałego wykorzystywania dobra mającego na celu wytworzenie dochodów, gdyż jedynym wynagrodzeniem w tych transakcjach jest ewentualny zysk przy sprzedaży tych udziałów (zob. podobnie wyroki: z dnia 29 października 2009 r., SKF, C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 17 października 2018 r., Ryanair, C‑249/17, EU:C:2018:834, pkt 16).

31      W tym zakresie Trybunał wyjaśnił, że tylko płatności, które stanowią wynagrodzenie za transakcję lub działalność gospodarczą, objęte są zakresem zastosowania VAT i nie ma to miejsca w przypadku płatności, które wynikają z samej własności dobra, jak w przypadku dywidend i innych produktów z akcji (wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF, C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

32      Inaczej jednak jest wówczas, gdy uczestnictwu finansowemu w innej spółce towarzyszy bezpośrednie lub pośrednie uczestnictwo w zarządzeniu spółką, w której dokonano przejęcia udziału, bez uszczerbku dla praw posiadanych przez autora udziału w charakterze akcjonariusza lub wspólnika w zakresie, w jakim owo uczestnictwo oznacza wykonywanie transakcji podlegających VAT na podstawie art. 2 dyrektywy 2006/112, takich jak świadczenie usług administracyjnych, rachunkowych i informatycznych (zob. podobnie wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF, C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

33      Z orzecznictwa Trybunału wynika ponadto, że transakcje dotyczące akcji lub udziałów w spółce są objęte zakresem stosowania VAT, jeżeli są one dokonywane w ramach działalności handlowej polegającej na negocjowaniu papierów wartościowych w celu bezpośredniego lub pośredniego uczestniczenia w zarządzaniu spółkami, w których dokonywane jest przejęcie udziału, lub jeżeli stanowią one bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności (wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF, C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

34      Jeżeli chodzi o to, czy wydatki związane z transakcją cesji akcji objęte są zakresem zastosowania VAT, należy przypomnieć, że w wyroku z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665) Trybunał został wezwany do zbadania tej kwestii dotyczącej wydatków poniesionych przez spółkę dominującą w ramach transakcji cesji akcji spółki zależnej i spółki kontrolowanej, na rzecz której pierwsza z tych spółek świadczyła jako spółka dominująca usługi podlegające VAT.

35      Trybunał zauważył w pkt 33 wyroku z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665), że w takim kontekście transakcja cesji dokonana w celu restrukturyzacji grupy spółek przez spółkę dominującą tej grupy mogła zostać uznana za transakcję polegającą na osiąganiu dochodów mających charakter trwałej działalności, która przekraczała ramy zwykłej sprzedaży akcji. Trybunał uznał w związku z tym, że taka transakcja pozostaje w bezpośrednim związku z organizacją działalności wykonywanej przez daną grupę i w ten sposób stanowi bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności podatnika, a w konsekwencji należy do zakresu zastosowania VAT.

36      Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że to w świetle ich obiektywnej treści należy ustalić, czy istnieje bezpośredni i ścisły związek pomiędzy wykorzystanymi towarami lub świadczonymi usługami a podlegającą opodatkowaniu transakcją dokonaną na późniejszym etapie obrotu lub, wyjątkowo, opodatkowaną transakcją dokonaną na wcześniejszym etapie (wyrok z dnia 21 lutego 2013 r., Becker, C‑104/12, EU:C:2013:99, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).

37      W tym kontekście Trybunał wyjaśnił, że należy uwzględnić wyłączną podstawę danej transakcji, która powinna być uznana za stanowiącą kryterium przy określaniu obiektywnej treści. W przypadku ustalenia, że transakcja nie została dokonana do celów opodatkowanej działalności podatnika, nie można jej uznać za mającą bezpośredni i ścisły związek z tą działalnością w rozumieniu orzecznictwa Trybunału, nawet jeżeli transakcja ta z punktu widzenia jej obiektywnej treści podlega opodatkowaniu podatkiem VAT (wyrok z dnia 21 lutego 2013 r., Becker, C‑104/12, EU:C:2013:99, pkt 29).

38      Z powyższego wynika, że aby dana transakcja cesji akcji mogła zostać objęta zakresem zastosowania VAT, transakcja ta musi co do zasady mieć swą bezpośrednią wyłączną podstawę w opodatkowanej działalności gospodarczej danej spółki dominującej lub musi ona stanowić bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie tej działalności. Tak jest wówczas, gdy wspomniana transakcja jest dokonywana w celu przeznaczenia produktu tej cesji bezpośrednio na opodatkowaną działalność danej spółki dominującej lub na działalność gospodarczą wykonywaną przez grupę należącą do spółki dominującej.

39      W niniejszej sprawie z akt znajdujących się w posiadaniu Trybunału wynika, że celem cesji akcji omawianej w postępowaniu głównym było wykorzystanie produktu tej cesji do nabycia długu wobec Kaupthing Bank, nowego właściciela grupy Arovit. Taka cesja, o czym była mowa w poprzednim punkcie, nie może zostać uznana ani za transakcję mającą swą wyłączną i bezpośrednią podstawę w działalności gospodarczej C&D Foods, ani za transakcję stanowiącą bezpośrednie, trwałe i konieczne przedłużenie opodatkowanej działalności tej spółki. W tych okolicznościach taka cesja nie stanowi transakcji polegającej na osiąganiu dochodów o charakterze trwałej działalności, która przekracza ramy zwykłej sprzedaży akcji, i w konsekwencji nie jest objęta zakresem zastosowania VAT. Z powyższego wynika, że VAT związany ze świadczeniem spornych usług nie może być odliczony.

40      Wniosku tego nie może podważyć jedyna tylko okoliczność, że ewentualna sprzedaż akcji Arovit Petfood doprowadziłaby do cesji świadczenia usług zarządzania i informatycznych dokonywanych przez C&D Foods dla tej pierwszej spółki. W rzeczywistości bowiem z akt, którymi dysponuje Trybunał wynika, że Kaupthing Bank miał zamiar w każdym wypadku sprzedać akcje Arovit Petfood. Tak więc okazuje się, że koszty związane ze świadczeniem spornych usług zostałyby poniesione nawet wówczas, gdyby C&D Foods nie dokonała świadczenia żadnych usług zarządzania i informatycznych na rzecz Arovit Petfood. Ewentualna cesja świadczenia usług spornych w postępowaniu głównym nie znajduje więc swej wyłącznej bezpośredniej podstawy w działalności gospodarczej C&D Foods.

41      Wreszcie należy również wyjaśnić, że wspomnianego wniosku nie podważa też fakt, że zamierzona cesja nie została sfinalizowana. W rzeczywistości bowiem w tym kontekście znaczenie ma to, że gdyby owa cesja miała miejsce, koszty związane ze świadczeniem spornych usług nie zostałyby w żadnym razie objęte zakresem zastosowania VAT, a w związku z tym nie dawałyby prawa do odliczenia.

42      Z uwagi na ogół powyższych rozważań na przedstawione pytania trzeba odpowiedzieć, iż art. 2, 9 oraz 168 dyrektywy 2006/112 należy interpretować w ten sposób, że zamierzona, lecz nie sfinalizowana transakcja cesji akcji, taka jak omawiana w postępowaniu głównym, która nie znajduje swej wyłącznej bezpośredniej podstawy w opodatkowanej działalności gospodarczej danej spółki ani nie stanowi bezpośredniego, trwałego i koniecznego przedłużenia tej działalności gospodarczej, nie należy do zakresu zastosowania VAT.

W przedmiocie kosztów

43      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

Artykuły 2, 9 oraz 168 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej należy interpretować w ten sposób, że zamierzona, lecz nie sfinalizowana transakcja cesji akcji, taka jak omawiana w postępowaniu głównym, która nie znajduje swej wyłącznej bezpośredniej podstawy w opodatkowanej działalności gospodarczej danej spółki ani nie stanowi bezpośredniego, trwałego i koniecznego przedłużenia tej działalności gospodarczej, nie należy do zakresu zastosowania podatku od wartości dodanej.

Podpisy


*      Język postępowania: duński.

Źródło: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=205410&pageIndex=0&doclang=PL&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=3982340

Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

z dnia 6 września 2018 r.(1)

Sprawa C502/17

C&D Foods Acquisition ApS

przeciwko

Skatteministeriet

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Vestre Landsret (sąd apelacyjny regionu zachodniego, Dania)]

Postępowanie prejudycjalne – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Spółka holdingowa – Prawo do odliczenia – Wydatki na usługi, z których skorzystano w związku z planowanym zbyciem udziałów w spółce zależnej

I.      Wprowadzenie

1.        Trybunał zajmował się już w ramach kilku postępowań prawem spółki holdingowej do dochodzenia odliczenia VAT w związku z nabyciem udziałów w spółce(2). Niniejsza sprawa dotyczy odwrotnej, dotychczas nie tak często rozpatrywanej konstelacji zbycia przez spółkę holdingową udziałów w spółce(3).

2.        Trybunał ma więc w tym postępowaniu okazję do sprecyzowania swego orzecznictwa odnośnie do prawa spółek holdingowych do odliczenia VAT. W szczególności chodzić będzie też o skonkretyzowanie wymogów, przy spełnieniu których należy zakładać istnienie koniecznego do odliczenia VAT bezpośredniego i ścisłego związku z transakcją objętą podatkiem należnym.

II.    Ramy prawne

3.        Ramy prawa Unii odnoszące się do niniejszej sprawy wyznaczone są przez przepisy dyrektywy 2006/112/WE (zwanej dalej „dyrektywą VAT”)(4).

4.        Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy VAT stanowi:

„»Podatnikiem« jest każda osoba prowadząca samodzielnie w dowolnym miejscu jakąkolwiek działalność gospodarczą, bez względu na cel czy też rezultaty takiej działalności.

»Działalność gospodarcza« obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, włącznie z górnictwem, działalnością rolniczą i wykonywaniem wolnych zawodów lub uznanych za takie. Za działalność gospodarczą uznaje się w szczególności wykorzystywanie, w sposób ciągły, majątku rzeczowego lub wartości niematerialnych w celu uzyskania z tego tytułu dochodu […]”.

5.        Artykuł 135 dyrektywy VAT stanowi między innymi:

„1.      Państwa członkowskie zwalniają następujące transakcje: […]

f)      transakcje, łącznie z pośrednictwem, jednakże z wyłączeniem przechowywania i zarządzania, których przedmiotem są akcje, udziały w spółkach lub związkach, obligacje i inne papiery wartościowe, z wyłączeniem dokumentów ustanawiających tytuł prawny do towarów oraz praw lub papierów wartościowych, o których mowa w art. 15 ust. 2 […]”.

6.        Zgodnie z art. 167 dyrektywy VAT prawo do odliczenia powstaje w momencie, gdy podatek, który podlega odliczeniu, staje się wymagalny. Zgodnie z art. 168 tejże dyrektywy:

„Jeżeli towary i usługi wykorzystywane są na potrzeby opodatkowanych transakcji podatnika, podatnik jest uprawniony, w państwie członkowskim, w którym dokonuje tych transakcji, do odliczenia następujących kwot od kwoty VAT, którą jest zobowiązany zapłacić:

a)      VAT należnego lub zapłaconego w tym państwie członkowskim od towarów i usług, które zostały mu dostarczone lub które mają być mu dostarczone przez innego podatnika […]”.

7.        Na płaszczyźnie prawa krajowego należy odnieść się do Lovbekendtgørelse nr. 966 (ustawy o VAT) z dnia 14 października 2005 r., która miała zastosowanie w spornym okresie.

III. Okoliczności faktyczne sprawy i postępowanie główne

8.        Spółka duńska C&D Foods jest częścią międzynarodowej grupy Arovit. W stanowiącym przedmiot sporu w postępowaniu głównym okresie C&D Foods była właścicielem 100% udziałów Arovit Holding, która z kolei miała na własność wszystkie udziały Arovit Petfood. Ta ostatnia ma udziały w należących do grupy 13 dalszych spółkach w różnych państwach europejskich.

9.        C&D Foods świadczyła od 2007 r. wobec swojej spółki pośrednio zależnej Arovit Petfood na podstawie umowy w sprawie zarządzania różnego rodzaju usługi zarządzania i IT podlegające opodatkowaniu VAT, między innymi w zakresie księgowości, kontrolingu i sporządzania budżetu. Jako wynagrodzenie otrzymywała od Arovit Petfood kwotę odpowiadającą wydatkom z tytułu wynagrodzeń pracowników, powiększoną o „marżę” w wysokości 10% i duński podatek VAT w wysokości 25%. Na tle innych spółek grupy rola C&D Foods ograniczała się do posiadania udziałów w tych spółkach.

10.      W roku 2009 islandzka instytucja finansowa Kaupthing Bank kupiła borykającą się z trudnościami gospodarczymi grupę Arovit. Kaupthing Bank zlecił różnym spółkom audytorskim i kancelarii adwokackiej Holst Advokater analizę możliwości restrukturyzacyjnych w ramach grupy Arovit. W tym celu zawarte zostały umowy o doradztwo z określonymi biegłymi rewidentami, a C&D Foods zapłaciła ich honoraria, wraz z VAT.

11.      W ramach tych analiz także Holst Advokater sporządził co najmniej jedną umowę dla C&D Foods, której przedmiot stanowiło zbycie udziałów C&D Foods w Arovit Holding i w Arovit Petfood na rzecz nieokreślonego jeszcze nabywcy. Za te usługi doradcze Holst Advokater wystawił C&D Foods fakturę, w której naliczył odpowiednie honorarium wraz z VAT. Jednak jesienią 2009 r. zaniechano działań zmierzających do realizacji transakcji sprzedaży, ponieważ znalezienie kupującego okazało się niemożliwe.

12.      C&D Foods skorzystała z prawa do odliczenia VAT, który naliczyła przy płaceniu honorariów dla Holst Advokater i spółek audytorskich. Jednak zarówno SKAT (duński urząd celny i podatkowy), jak również, po wniesieniu stosownego sprzeciwu, Landsskatteretten (najwyższy organ administracyjny w sprawach podatkowych w Danii) odmówiły prawa do odliczenia VAT przez C&D Foods, uzasadniając, że usługi doradcze nie były świadczone na rzecz C&D Foods oraz że wydatki te nie spełniały wymogu odpowiedniego powiązania z transakcjami C&D Foods podlegającymi opodatkowaniu objętymi podatkiem należnym.

13.      C&D Foods wniosła przeciwko tym decyzjom skargę, którą ze względu na jej zasadnicze znaczenie skierowano w pierwszej instancji do Vestre Landsret (sądu apelacyjnego regionu zachodniego, Dania). Na mocy postanowienia z dnia 15 sierpnia 2017 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 sierpnia 2017 r., Vestre Landsret (sąd apelacyjny regionu zachodniego) zawiesił postępowanie i na podstawie art. 267 TFUE przedłożył Trybunałowi następujące pytania celem wydania przezeń orzeczenia w trybie prejudycjalnym:

„1)      Czy art. 168 dyrektywy 2006/112 należy interpretować w ten sposób, że spółka holdingowa, w okolicznościach takich jak te w postępowaniu głównym, jest uprawniona do całkowitego odliczenia VAT z tytułu świadczeń powodujących naliczenie podatku związanych z badaniami due diligence przed przewidywaną, ale niesfinalizowaną transakcją sprzedaży akcji w spółce zależnej, na rzecz której spółka holdingowa świadczy usługi w zakresie zarządzania i IT podlegające opodatkowaniu VAT?

2)      Czy dla odpowiedzi na pytanie pierwsze ma znaczenie okoliczność, że cena za podlegające opodatkowaniu VAT usługi w zakresie zarządzania i IT, które spółka holdingowa świadczy dla celów swojej działalności gospodarczej, ma postać stałej kwoty odpowiadającej wydatkom spółki holdingowej z tytułu wynagrodzeń pracowników, powiększonej o »marżę« w wysokości 10%?

3)      Niezależnie od odpowiedzi na powyższe pytania – czy prawo do odliczenia istnieje, w przypadku gdy koszty doradztwa będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uznaje się za koszty ogólne, a jeżeli tak, to na jakich warunkach?”.

14.      W postępowaniu przed Trybunałem stanowiska na piśmie zostały przedstawione przez Danię i Komisję Europejską.

IV.    Ocena prawna

15.      Zadając te trzy pytania sąd odsyłający zasadniczo chce się dowiedzieć, czy spółka holdingowa prowadząca działalność gospodarczą ma prawo do odliczenia VAT w odniesieniu do wydatków na usługi, z których skorzystano w związku z planowanym zbyciem udziałów. Celem działalności gospodarczej spółki holdingowej jest bowiem właśnie uczestniczenie w zarządzaniu spółką pośrednio zależną(5), której udziały mają być zbyte wraz z udziałami w spółce zależnej.

A.      W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych

16.      Zgodnie z art. 168 dyrektywy VAT prawo do odliczenia powstaje w takim zakresie, w jakim podatnik wykorzystuje towary i usługi na potrzeby swoich opodatkowanych transakcji. W tej sytuacji niezbędne jest jednak, aby podatnik był odbiorcą danych towarów lub usług(6). W związku z powyższym C&D Foods przysługuje prawo do odliczenia tylko tych kwot VAT, które zostały naliczone w związku z usługami doradczymi, których ona sama była odbiorcą. Natomiast z góry wykluczone jest prawo C&D Foods do odliczenia VAT naliczonego w związku z usługami, których odbiorcą był Kaupthing Bank.

17.      Sąd odsyłający zwraca wprawdzie uwagę na fakt, iż jego wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie dotyczy pytania, kto powinien był ponieść wydatki z tytułu podlegających opodatkowaniu VAT kosztów doradztwa, jednak należy zauważyć, że Trybunał nie jest właściwy do udzielania odpowiedzi na pytania prejudycjalne o charakterze hipotetycznym(7). Dlatego poniższe wywody dotyczą tylko prawa do odliczenia VAT zapłaconego Holst Advokater, gdyż tylko odnośnie do tego przypadku z odesłania prejudycjalnego jednoznacznie wynika, iż C&D Foods była odbiorcą usług doradczych.

B.      W przedmiocie odpowiedzi na pytania prejudycjalne

18.      Pierwsze pytanie prejudycjalne odnosi się w ogólnym sensie do prawa C&D Foods do dochodzenia odliczenia VAT, którym opodatkowane były usługi doradcze Holst Advokater, z których skorzystano w związku z planowanym zbyciem udziałów w Arovit Petfood.

19.      Pytania drugie i trzecie dotyczą w szczególności „bezpośredniego i ścisłego związku” pomiędzy spornymi wydatkami a konkretnymi względnie planowanymi transakcjami objętymi podatkiem należnym, tzn. transakcjami wynikającymi z zawartej z Arovit Petfood umowy w sprawie zarządzania względnie z planowanego zbycia udziałów.

20.      Z uwagi na fakt, że istnienie związku z działalnością gospodarczą stanowi przesłankę prawa do odliczenia VAT z pytania pierwszego, należy udzielić łącznej odpowiedzi na wszystkie trzy pytania prejudycjalne.

21.      Wątpliwości sądu odsyłającego co do prawa C&D Foods do odliczenia VAT opierają się w dużym stopniu na dwóch aspektach.

22.      W pierwszej kolejności nasuwa się pytanie, czy planowane zbycie udziałów może w ogóle zostać uznane za działalność gospodarczą i tym samym objęte jest zakresem zastosowania dyrektywy VAT (w tej kwestii zobacz poniżej pkt 1). Ponadto trzeba zadać sobie pytanie, czy i ewentualnie w jakich okolicznościach można potwierdzić istnienie bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy transakcjami powodującymi naliczenie podatku a działalnością podlegającą opodatkowaniu. W sytuacji bowiem, gdy transakcje powodujące naliczenie podatku są bezpośrednio i ściśle powiązane z transakcją zwolnioną z podatku, nie przysługuje również prawo do odliczenia VAT (w tej kwestii zobacz poniżej pkt 2).

23.      Wreszcie, pomocniczo, zbadam również, w jakich okolicznościach można by potwierdzić istnienie związku z całością działalności gospodarczej C&D Foods (w tej kwestii zobacz poniżej pkt 3).

1.      Zbycie udziałów w Arovit Petfood jako działalność gospodarcza

24.      Chociaż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zwykłe nabywanie i posiadanie udziałów w spółce nie stanowi wprawdzie działalności gospodarczej w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy VAT(8), to sytuacja ma się inaczej, gdy nabywanie względnie posiadanie udziałów w spółce służy pośredniej lub bezpośredniej ingerencji w zarządzanie spółką(9). Zgodnie z orzecznictwem typowym przykładem takiej ingerencji w zarządzanie spółką jest świadczenie usług administracyjnych, finansowych lub handlowych (tzw. usług w zakresie zarządzania)(10).

25.      W takiej konstelacji jak w postępowaniu głównym, gdzie występuje także tzw. holding pośredni, świadczenie usług w zakresie zarządzania również należy uważać za działalność gospodarczą w rozumieniu dyrektywy VAT, bowiem decydujący dla zakwalifikowania jej jako działalności gospodarczej jest fakt realizowania przez C&D Foods transakcji podlegających opodatkowaniu. Wskazuje na to wyraźnie niedawny wyrok Trybunału w sprawie Marle Participations(11).

26.      Zgodnie z orzecznictwem Trybunału przedstawione zasady należy odnieść również do transakcji zbycia udziałów, które kończą podlegające opodatkowaniu ingerencje w zarządzanie spółką zależną(12).

27.      Co prawda zbycie udziałów w spółce samo w sobie również nie stanowi działalności gospodarczej, jednak zgodnie z orzecznictwem z uwagi na zasadę neutralności podatkowej zakończenie i rozpoczęcie działalności gospodarczej muszą być traktowane równorzędnie(13). Tak jak nabycie udziałów może w pewnych okolicznościach stanowić czynność przygotowawczą do działalności gospodarczej podlegającej opodatkowaniu VAT, tak musi to także obowiązywać w odniesieniu do zbycia udziałów powodującego zakończenie działalności gospodarczej. W przeciwnym razie miałoby miejsce rozróżnianie w sposób arbitralny pomiędzy tymi dwoma scenariuszami(14). Także Komisja podkreśliła ten aspekt w swym stanowisku na piśmie.

28.      Szczególnie w odniesieniu do zbycia udziałów w spółce Trybunał w sprawie SKF potwierdził działalność gospodarczą spółki holdingowej, która zbywając całość akcji posiadanych w spółce zależnej, zakończyła udział w tej spółce(15). Tym samym zakończyła również działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług w zakresie zarządzania tą spółką zależną(16).

29.      Podobna sytuacja leży u podstaw postępowania głównego. C&D Foods zamierzała bowiem poprzez zbycie udziałów w Arovit Holding z udziałami w Arovit Petfood zakończyć swą działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu dla Arovit Petfood podlegających opodatkowaniu usług w zakresie zarządzania.

30.      Wniosku tego nie podważa także fakt, że wpływy ze zbycia udziałów miały być wykorzystane w celu spłaty długów wobec Kaupthing Bank jako nowego właściciela grupy, podczas gdy w sprawie SKF miała nastąpić restrukturyzacja grupy. Tym samym w postępowaniu głównym, w przeciwieństwie do sprawy SKF, nie planowano już żadnych przyszłych transakcji podlegających opodatkowaniu. Jednak z wymienionych poniżej trzech powodów nie jest to problematyczne.

31.      Po pierwsze, Trybunał wyjaśnił, że prawo do odliczenia przysługuje nawet wtedy, gdy podatnik po skorzystaniu ze świadczonych usług nie wykonuje już transakcji ze względu na definitywną likwidację swojej działalności gospodarczej(17). W przypadku gdy podatnik przeznacza wynagrodzenie za swoje transakcje prowadzące do zakończenia działalności gospodarczej na spłatę długów, nie może obowiązywać nic innego.

32.      Po drugie, pojęcie działalności gospodarczej – tak jak inne pojęcia definiujące transakcje podlegające opodatkowaniu na podstawie dyrektywy VAT – ma charakter obiektywny(18) i dlatego bez znaczenia jest ostateczny cel czynności podejmowanych przez podatnika(19). Tym samym motywacja ekonomiczna podatnika, stanowiąca podstawę do podjęcia określonych czynności, nie może być decydująca.

33.      Po trzecie, także z wyroku w sprawie BLP Group nie da się wywieść, iż w przypadku transakcji wykorzystywanych do spłaty długów prawo do odliczenia ma być w ogóle wykluczone.

34.      W tej ostatniej sprawie spółka holdingowa zbyła udziały w spółce zależnej, wobec której nie dokonywała żadnych transakcji podlegających opodatkowaniu. BLP Group argumentowała, że istnieje związek z jej innymi czynnościami podlegającymi opodatkowaniu, polegający na tym, iż przeznacza ona zysk ze zbycia udziałów na spłatę długów i tym samym pośrednio wspiera swoją pozostałą działalność gospodarczą. Trybunał nie uznał jednak tego argumentu. Ostatecznie odmówił on prawa do odliczenia nie ze względu na fakt, że zysk przeznaczany był na spłatę długów, lecz dlatego, że nie pozostawał on w bezpośrednim i ścisłym związku z działalnością podlegającą opodatkowaniu(20).

35.      Z całości powyżej przedstawionych rozważań wynika, że planowane zbycie udziałów w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym – a mianowicie w celu zakończenia działalności podlegającej opodatkowaniu – należy traktować jak działalność gospodarczą, a tym samym objęte jest ono zakresem zastosowania dyrektywy VAT.

2.      Bezpośredni i ścisły związek z działalnością podlegającą opodatkowaniu?

36.      Prawo do odliczenia przysługuje jednak wyłącznie w przypadku tych wydatków, które pozostają w bezpośrednim i ścisłym związku(21) z transakcjami objętymi podatkiem należnym. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału dane wydatki pozostają w bezpośrednim i ścisłym związku z określonymi transakcjami objętymi podatkiem należnym, jeżeli stanowią element cenotwórczy tych transakcji(22). Ponadto można dokonać odliczenia w odniesieniu do ogólnych kosztów przedsiębiorstwa, które należą do elementów cenotwórczych wszystkich produktów przedsiębiorstwa(23).

37.      Jednakże w sytuacji, gdy istnieje bezpośredni i ścisły związek z działalnością zwolnioną od podatku, prawo do odliczenia z reguły(24) nie przysługuje(25).

38.      Tymczasem zgodnie z art. 135 ust. 1 lit. f) dyrektywy VAT „transakcje […], których przedmiotem są akcje, udziały w spółkach lub związkach, obligacje i inne papiery wartościowe” mają być zwolnione przez państwa członkowskie z VAT. Przepis ten został implementowany do prawa krajowego przez § 13 ust. 1 pkt 11 duńskiej ustawy o VAT.

39.      Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zakresem zastosowania tego przepisu prawa Unii objęte są transakcje mogące stworzyć, zmienić lub spowodować wygaśnięcie praw i obowiązków z tytułu papierów wartościowych, jednak wykraczające poza (jednorazowe) nabycie i zbycie papierów wartościowych, które z pewnością nie stanowi działalności gospodarczej(26). Jak opisano powyżej, jest tak w przypadku planowanego w postępowaniu głównym zbycia udziałów w Arovit Petfood(27).

40.      Tym samym planowana transakcja zgodnie z art. 135 ust. 1 lit. f) dyrektywy VAT byłaby zwolniona z VAT.

41.      W związku z tym należy zbadać, czy sporne usługi doradcze pozostają w bezpośrednim i ścisłym związku z planowaną zwolnioną z opodatkowania transakcją.

42.      Nie zawsze możliwe jest wyodrębnienie konkretnej transakcji objętej podatkiem należnym spośród wszystkich transakcji stanowiących całość działalności gospodarczej podatnika. Jeżeli ma to jednak miejsce, to na wstępie należy zbadać istnienie bezpośredniego i ścisłego związku z tą konkretną transakcją(28). Dopiero później należy ustalić, czy dane wydatki jako składniki kosztów wszystkich usług pozostają w bezpośrednim i ścisłym związku z całością działalności gospodarczej (tzw. koszty ogólne).

43.      W przypadku zbywania udziałów Trybunał przy ustalaniu istnienia bezpośredniego i ścisłego związku pomiędzy świadczeniami powodującymi naliczenie podatku a tą transakcją kieruje się tym, czy poczynione wydatki są włączone w cenę akcji lub udziałów(29).

44.      W tym kontekście sąd odsyłający wydaje się stać na stanowisku, że nie jest możliwe wykazanie bezpośredniego i ścisłego związku z planowanym zbyciem udziałów, ponieważ koszty doradztwa nie mogły mieć wpływu na cenę udziałów. Z tego względu w drugim i trzecim pytaniu chce się on konkretnie dowiedzieć o okoliczności, w jakich wydatki na usługi doradcze mogą być dochodzone jako koszty ogólne.

45.      Jednak należy podkreślić, że sformułowanie Trybunału, zgodnie z którym poczynione wydatki muszą być włączone w cenę akcji lub udziałów, nie oznacza, że konieczna jest faktyczna podwyżka cen, np. w taki sposób, iż cena sprzedaży będzie podwyższona o określoną kwotę.

46.      Jest to szczególnie widoczne na przykładzie spółek akcyjnych notowanych na giełdzie papierów wartościowych. Cena akcji jest tam bowiem z reguły określana na podstawie aktualnego kursu akcji, a nie w wyniku negocjacji między sprzedającym i kupującym. W związku z tym sformułowanie Trybunału należy interpretować w ten sposób, że wydatki muszą bezpośrednio skutkować zmniejszeniem zysku z określonej transakcji dotyczącej udziałów lub akcji, a nie tylko zmniejszeniem całkowitego zysku przedsiębiorstwa. Dlatego transakcje powodujące naliczenie podatku muszą być tak ściśle powiązane ze zbyciem udziałów, żeby z gospodarczego punktu widzenia stanowiły bezpośrednio element kosztów planowanej transakcji.

47.      Ponadto – inaczej niż zakłada C&D Foods – nie można wykluczyć istnienia związku ze zwolnionym od podatku zbyciem udziałów tylko na tej podstawie, że ostatecznie zbycie nie doszło do skutku. W takich przypadkach, analogicznie do uznania środków o charakterze przygotowawczym za działalność gospodarczą, w ramach prawa do odliczenia VAT decydujące jest także istnienie związku z planowanymi transakcjami objętymi podatkiem należnym(30).

48.      Taki związek pomiędzy świadczonymi przez Holst Advokater usługami doradczymi a zamierzonym zbyciem udziałów w Arovit Petfood wydaje się – co podkreśla także Komisja w swoim stanowisku na piśmie – być jak najbardziej realny, bowiem przedmiot doradztwa stanowił właśnie projekt umowy zbycia udziałów. Tym samym wydatki związane z tym doradztwem wydają się być w bardzo bezpośredni sposób powiązane z zamierzoną transakcją zwolnioną od podatku.

49.      Posłużenie się takim kryterium nie jest także w sprzeczności z wyrokiem w sprawie Iberdrola, w którym w odniesieniu do bezpośredniości związku zastosowano bardzo elastyczne kryterium. Trybunał w tej konstelacji nie zdecydował jednak o przyporządkowaniu określonej transakcji objętej podatkiem należnym. Jego orzeczenie dotyczyło wyłącznie istnienia związku z całością działalności gospodarczej podatnika(31).

50.      To do sądu odsyłającego należy stwierdzenie(32), przy uwzględnieniu tych rozważań, czy istniał bezpośredni i ścisły związek pomiędzy przedmiotowymi usługami doradczymi a zwolnionym na podstawie art. 135 ust. 1 lit. f) dyrektywy VAT z podatku zbyciem udziałów w Arovit Petfood. W takiej sytuacji C&D Foods nie przysługiwałoby prawo do odliczenia.

3.      Związek z całością działalności gospodarczej

51.      Tylko w sytuacji, co podkreśla również Komisja w swoim stanowisku na piśmie, gdyby sąd odsyłający nie stwierdził istnienia ścisłego i bezpośredniego związku z niepodlegającymi opodatkowaniu transakcjami dotyczącymi planowanego zbycia akcji, należałoby zbadać istnienie związku z całością działalności gospodarczej(33).

52.      Zasadniczo w takim przypadku obowiązują te same zasady. O ile Trybunał w odniesieniu do możliwości odliczenia kosztów ogólnych wymaga bowiem, aby koszty świadczeń powodujących naliczenie podatku były włączone w ceny poszczególnych towarów lub usług, dostarczanych względnie świadczonych przez podatnika(34), o tyle nie oznacza to jednak ustanowienia wymogu doliczania narzutu do cen. Chodzi raczej o wyrażenie w ten sposób niezbędnego gospodarczego powiązania między świadczeniami powodującymi naliczenie podatku a świadczeniami objętymi podatkiem należnym(35).

53.      Istnienie takiego powiązania nie wymaga jednak faktycznych podwyżek cen, lecz jedynie aby określone wydatki stanowiły elementy cenowe odnoszące się do całości towarów lub usług podatnika. Podkreśliła to również Komisja w swoim stanowisku na piśmie. Istotne jest więc tylko to, aby świadczenia powodujące naliczenie podatku były w sposób gospodarczy i obiektywny związane z opodatkowaną działalnością(36), przykładowo w ten sposób, że mają one wpływ na wysokość zysku.

54.      Inne rozwiązanie prowadziłoby do sytuacji, w której podatnikowi, który przy wzroście kosztów nie może lub nie chce podnieść cen, odmówiono by prawa do odliczenia. Stanowiłoby to oczywiste naruszenie zasady neutralności.

55.      W związku z powyższym także w przypadku szczególnej konstelacji stałej marży, opisanej w drugim pytaniu prejudycjalnym, nie obowiązuje nic innego. W takim przypadku jest wprawdzie wykluczone – i na ten aspekt wydaje się być właśnie nakierowane pytanie sądu odsyłającego – aby wydatki związane z usługami doradztwa miały faktyczne odzwierciedlenie w cenach naliczanych przez C&D Foods za usługi w zakresie zarządzania, bowiem rozliczenie następuje po cenie odpowiadającej wydatkom z tytułu wynagrodzeń pracowników, powiększonej o „marżę” w wysokości 10%. Nie prowadzi to jednak jeszcze do wykluczenia w każdym przypadku istnienia związku z takimi transakcjami, bowiem niezależnie od faktycznej podwyżki cen niektóre wydatki stanowią elementy kosztów towarów lub usług dostarczanych względnie świadczonych przez podatnika.

56.      Za odmówieniem pełnego prawa do odliczenia jako kosztów ogólnych mogłoby jednak przemawiać to, że doradztwo dotyczyło być może także zbycia udziałów w bezpośredniej spółce zależnej (Arovit Holding), w odniesieniu do której C&D Foods działa wyłącznie w charakterze holdingu(37). Dlatego być może konieczny jest podział prawa do odliczenia na działalność gospodarczą i działalność niemającą charakteru gospodarczego. Ten aspekt nie został jednak poruszony w pytaniach prejudycjalnych, a postanowienie odsyłające nie zawiera wystarczających wskazówek umożliwiających sformułowanie użytecznej odpowiedzi.

57.      Należy jednak jeszcze raz przypomnieć, że jeżeli możliwe jest jednoznaczne przyporządkowanie do określonej transakcji objętej podatkiem należnym, która nie podlega opodatkowaniu, to fakt istnienia związku z całością działalności gospodarczej i tak nie odgrywa roli. W takiej sytuacji nie ma już możliwości uwzględnienia jako kosztów ogólnych.

V.      Wnioski

58.      Wobec powyższego proponuję na pytania prejudycjalne Vestre Landsret (sądu apelacyjnego regionu zachodniego, Dania) udzielić następujących odpowiedzi:

1)      Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy 2006/112/WE należy interpretować w ten sposób, że za działalność gospodarczą w rozumieniu tego przepisu oprócz środków o charakterze przygotowawczym w celu rozpoczęcia takiej działalności należy także uważać czynności prowadzące do zaprzestania jej prowadzenia. Z tego względu zbycie udziałów w spółce pośrednio zależnej, powodujące zaprzestanie prowadzenia dotychczasowej działalności podlegającej opodatkowaniu, a w szczególności ingerencja w zarządzanie tą spółką w celu realizacji transakcji podlegających opodatkowaniu, stanowi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy 2006/112/WE.

2)      Artykuł 168 dyrektywy 2006/112/WE należy interpretować w ten sposób, że spółka holdingowa nie może dochodzić prawa do odliczenia w przypadku usług doradczych podlegających VAT, z których skorzystano przed planowanym zbyciem udziałów w spółce pośrednio zależnej, jeżeli istnieje bezpośredni i ścisły związek pomiędzy tymi usługami doradczymi a zamierzonymi transakcjami zbycia udziałów, które zgodnie z art. 135 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2006/112 są zwolnione z podatku. Na sądzie krajowym spoczywa obowiązek dokonania stosownych ustaleń.


1      Język oryginału: niemiecki.


2      Zobacz wyroki: z dnia 20 czerwca 1991 r., Polysar Investments Netherlands (C‑60/90, EU:C:1991:268); z dnia 14 listopada 2000 r., Floridienne i Berginvest (C‑142/99, EU:C:2000:623); z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495); z dnia 6 września 2012 r., Portugal Telecom (C‑496/11, EU:C:2012:557); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496); a także moja niedawna opinia w sprawie Ryanair (C‑249/17, EU:C:2018:301).


3      Zobacz odnośnie do tej sprawy w szczególności wyrok z dnia 29 października 2009 r., AB SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665).


4      Dyrektywa Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. 2006, L 347, s. 1).


5      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem stanowi to działalność gospodarczą; zob. wyroki: z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495, pkt 21); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 30, 31); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496, pkt 21).


6      W tym duchu wyrok z dnia 22 lutego 2001 r., Abbey National (C‑408/98, EU:C:2001:110, pkt 32).


7      Wyroki: z dnia 16 lipca 1992 r., Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:332, pkt 23); z dnia 22 listopada 2005 r., Mangold (C‑144/04, EU:C:2005:709, pkt 34, 37); z dnia 21 grudnia 2016 r., Tele2 Sverige i Watson i in. (C‑203/15 i C‑698/15, EU:C:2016:970, pkt 130).


8      Wyroki: z dnia 20 czerwca 1991 r., Polysar Investments Netherlands (C‑60/90, EU:C:1991:268, pkt 17); z dnia 14 listopada 2000 r., Floridienne i Berginvest (C‑142/99, EU:C:2000:623, pkt 17); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496, pkt 20).


9      Wyroki: z dnia 20 czerwca 1991 r., Polysar Investments Netherlands (C‑60/90, EU:C:1991:268, pkt 14); z dnia 14 listopada 2000 r., Floridienne und Berginvest (C‑142/99, EU:C:2000:623, pkt 17); z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495, pkt 19); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496, pkt 20).


10      Wyroki: z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495, pkt 21); z dnia 6 września 2012 r., Portugal Telecom (C‑496/11, EU:C:2012:557, pkt 34); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496, pkt 21).


11      Wyrok z dnia 5 lipca 2018 r., Marle Participations (C‑320/17, EU:C:2018:537, pkt 35) – w tym kontekście można mieć jednak wątpliwości, czy wynajem nieruchomości rzeczywiście należy traktować jako „uczestnictwo w zarządzaniu” spółką.


12      Wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 34).


13      Wyroki: z dnia 20 czerwca 1996 r., Wellcome Trust (C‑155/94, EU:C:1996:243, pkt 33); z dnia 3 marca 2005 r., Fini H (C‑32/03, EU:C:2005:128; pkt 22–24); z dnia 26 maja 2005 r., Kretztechnik (C‑465/03, EU:C:2005:320, pkt 19); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 34).


14      W tym duchu wyroki: z dnia 22 lutego 2001 r., Abbey National (C‑408/98, EU:C:2001:110, pkt 35); z dnia 29 kwietnia 2004 r., Faxworld (C‑137/02, EU:C:2004:267, pkt 39); z dnia 3 marca 2005 r., Fini H (C‑32/03, EU:C:2005:128, pkt 23, 24).


15      Wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 33).


16      Wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 32).


17      Wyroki: z dnia 22 lutego 2001 r., Abbey National (C‑408/98, EU:C:2001:110, pkt 35); z dnia 29 kwietnia 2004 r., Faxworld (C‑137/02, EU:C:2004:267, pkt 39); z dnia 3 marca 2005 r., Fini H (C‑32/03, EU:C:2005:128, pkt 23, 24).


18      Zobacz wyroki: z dnia 12 stycznia 2006 r., Optigen i in. (C‑354/03, C‑355/03 i C‑484/03, EU:C:2006:16, pkt 44); z dnia 6 lipca 2006 r., Kittel i Recolta Recycling (C‑439/04 i C‑440/04, EU:C:2006:446, pkt 41); z dnia 16 grudnia 2010 r., Euro Tyre Holding (C‑430/09, EU:C:2010:786, pkt 28).


19      Wyroki: z dnia 6 kwietnia 1995 r., BLP Group (C‑4/94, EU:C:1995:107, pkt 24); z dnia 8 czerwca 2000 r., Midland Bank (C‑98/98, EU:C:2000:300, pkt 20); z dnia 6 września 2012 r., Portugal Telecom (C‑496/11, EU:C:2012:557, pkt 38); z dnia 22 lutego 2001 r., Abbey National (C‑408/98, EU:C:2001:110, pkt 25).


20      Wyrok z dnia 6 kwietnia 1995 r., BLP Group (C‑4/94, EU:C:1995:107, pkt 27). W dalszej części będzie jeszcze wymagało zbadania, czy istnieje „bezpośredni i ścisły związek”; zob. pkt 36 i nast. niniejszej opinii.


21      Wyroki: z dnia 6 kwietnia 1995 r., BLP Group (C‑4/94, EU:C:1995:107, pkt 18, 19); z dnia 8 czerwca 2000 r., Midland Bank (C‑98/98, EU:C:2000:300, pkt 20); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 57).


22      Wyroki: z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495, pkt 31); z dnia 26 maja 2005 r., Kretztechnik (C‑465/03, EU:C:2005:320, pkt 35); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 57); z dnia 14 września 2017 r., Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:683, pkt 28).


23      Wyroki: z dnia 27 września 2001 r., Cibo Participations (C‑16/00, EU:C:2001:495, pkt 33); z dnia 26 maja 2005 r., Kretztechnik (C‑465/03, EU:C:2005:320, pkt 37); z dnia 6 września 2012 r., Portugal Telecom (C‑496/11, EU:C:2012:557, pkt 37); z dnia 14 września 2017 r., Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:683, pkt 29).


24      Niektóre wyjątki uregulowane są np. w art. 169 dyrektywy VAT.


25      Wyroki: z dnia 6 kwietnia 1995 r., BLP Group (C‑4/94, EU:C:1995:107, pkt 28); z dnia 14 września 2006 r., Wollny (C‑72/05, EU:C:2006:573, pkt 20); z dnia 12 lutego 2009 r., Vereniging Noordelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (C‑515/07, EU:C:2009:88, pkt 28); z dnia 13 marca 2008 r., Securenta (C‑437/06, EU:C:2008:166, pkt 30); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 59); a także moja opinia w sprawie Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:283, pkt 37).


26      Wyroki: z dnia 13 grudnia 2001 r., CSC Financial Services (C‑235/00, EU:C:2001:696, pkt 33); z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 48).


27      Zobacz pkt 26 niniejszej opinii.


28      Zobacz moja wcześniejsza opinia w sprawie Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:283, pkt 36, 37).


29      Wyroki: z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 62); z dnia 30 maja 2013 r., X (C‑651/11, EU:C:2013:346, pkt 56).


30      Zobacz wyroki: z dnia 29 listopada 2012 r., Gran Via Moineşti (C‑257/11, EU:C:2012:759, pkt 27); z dnia 22 października 2015 r., Sveda (C‑126/14, EU:C:2015:712, pkt 20).


31      Zobacz wyrok z dnia 14 września 2017 r., Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:683, pkt 29).


32      Wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 63, 73).


33      Zobacz w tym kontekście moja wcześniejsza opinia w sprawie Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:283, pkt 36, 37).


34      Wyrok z dnia 29 października 2009 r., SKF (C‑29/08, EU:C:2009:665, pkt 60).


35      Zobacz w tym kontekście szczegółowo moja wcześniejsza opinia w sprawie Iberdrola Inmobiliaria Real Estate Investments (C‑132/16, EU:C:2017:283, pkt 25–31).


36      Wyrok z dnia 22 października 2015 r., Sveda (C‑126/14, EU:C:2015:712, pkt 29).


37      Zgodnie z orzecznictwem holdingów wyłącznie finansowych nie należy traktować jako podatników w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy VAT; zob. wyroki: z dnia 20 czerwca 1991 r., Polysar Investments Netherlands (C‑60/90, EU:C:1991:268, pkt 17); z dnia 14 listopada 2000 r., Floridienne i Berginvest (C‑142/99, EU:C:2000:623, pkt 17); z dnia 16 lipca 2015 r., Larentia + Minerva i Marenave Schiffahrt (C‑108/14 i C‑109/14, EU:C:2015:496, pkt 20); a także pkt 24 niniejszej opinii.